مولوی شناسی و مولوی پژوهان در گفتگو با توفیق سبحانی
توفیق سبحانی، استاد بازنشسته دانشگاه در رشته ادبیات، علاوه بر تصحیح مکتوبات و مجالس سبعه مولانا، مثنوی و دیوان شمس او را نیز از روی نسخ خطی قونیه تنظیم و چاپ کرده است.
ذکر تألیفات و ترجمه های متعدد او درباره مولانا در این مقدمه کوتاه نمی گنجد اما می توان به این یادآوری بسنده کرد که وجه تمایز او با سایر مولوی پژوهان، ترجمه هایی است که از آثار مولوی شناسان ترک به فارسی منتشر کرده و سبب آشنایی جامعه فارسی زبان با این آثار شده است.
توفیق سبحانی اکنون در انجمن آثار و مفاخر فرهنگی ایران همچنان به پژوهش در ادبیات فارسی بویژه آثار مولانا جلال الدین بلخی سرگرم است.
آقای سبحانی سابقه مولوی پژوهی در جهان، چه در دوره معاصر و چه در زمان قدیم، چگونه است و ما چه آثار شاخصی در این باره در اختیار داریم؟
کارهای خوبی تاکنون در مولوی پژوهی انجام گرفته است، در قرن هشتم هجری قمری، کمال الدین حسین خوارزمی شرحی به زبان فارسی برای مثنوی آماده کرد که بعدها در عثمانی افراد دیگر و از جمله اسماعیل انقروی، شاید با در نظر گرفتن این شرح، شرحهای دیگری شروع کردند، شرح انقروی در دوازده جلد به فارسی ترجمه شده است.
همچنین باید از سودی بسنوی نام ببریم که او را به عنوان شارح حافظ می شناسیم اما او هم در قرن یازدهم هجری، شرحی بر مثنوی نوشته که البته هنوز به صورت نسخه خطی باقی مانده است.
از کارهای خوب دیگر، یکی هم لب لباب ملاحسین واعظ کاشفی است که مثنوی را به قریب پانصد موضوع تقسیم کرده و اشعار مربوط به هر موضوعی را زیر آن قرار داده است، ملا محسن فیض کاشانی فیلسوف قرن یازدهم نیز منتخبی از مثنوی را به نام سراج السالکین فراهم کرده که گزینش فلسفی دارد و از این دیدگاه خیلی مهم است.
غیر از این شارحان، کسان دیگری هم بوده اند که در اواخر دوره امپراتوری عثمانی زندگی می کردند. از جمله طاهر المولوی که در حدود سال ۱۹۵۰ میلادی فوت کرد و شرحی که او بر مثنوی نوشته در ترکیه در دوازده جلد چاپ شده است.
بعداً یک کرد به نام شفیق جان به شیوه طاهرالمولوی کار او را دنبال و تمام کرد و شرح مثنوی اش را از جلد سیزده تا هیجده به چاپ رساند، آقای شفیق جان در سال ۲۰۰۲ میلادی فوت کرد.
در مصر هم دو نفر به شرح مثنوی پرداخته اند؛ یکی دسوقی شتاء که در سالهای اخیر از دنیا رفت و مثنوی را به عربی ترجمه و شرح کرده است و شرح خوب دیگر هم شرح محمد کفافی است که در دو جلد، دفتر اول و دوم مثنوی را شرح کرده و این شرح با فوت ایشان ناتمام مانده است.
در هندوستان هم شرح بحرالعلوم را که مربوط به قبل از دوره معاصر است می توانیم نام ببریم اما کار شارحان دیگر هندی چندان دقیق نیست
از همه اینها که بگذریم، می رسیم به شرح مرحوم بدیع الزمان فروزانفر که تا بیت ۳۰۱۲ از دفتر اول را شامل می شود و به دلیل فوت ایشان ناتمام مانده است، آقای دکتر سیدجعفر شهیدی این شرح را ادامه داده و بقیه دفتر اول و پنج دفتر بعدی مثنوی را شرح کرده اند.
تفسیر مرحوم نیکلسون هم در شمار کارهای خوب است که خوشبختانه ترجمه ممتاز آقای حسن لاهوتی از این تفسیر سبب شده که این کتاب مورد توجه علاقمندان قرار بگیرد.
شرح عبدالباقی گولپینارلی، مولوی شناس بسیار بزرگ ترک را هم نباید از یاد ببریم و همین طور شرح کریم زمانی را که شرحی التقاطی است، یعنی شروح مختلف را بررسی کرده و چیزهای مفیدشان را یکجا جمع آورده است، اگر بخواهم از شرح های دیگر مانند شرح مرحوم محمدتقی جعفری و شرح دکتر استعلامی نام ببرم، سخن طولانی خواهد شد.
از میان این شرحها کدام شرح دقیقتر و بهتر است؟
به نظر من اگر کسی ۳۰۱۲ بیت شرح شده توسط مرحوم فروزانفر را با دقت بخواند، به دیگر شرحها نیازی ندارد چون مولوی در دفتر اول بیشتر سخنان خود را گفته و حتی مولویه معتقدند که همان هیجده بیت اول، عصاره مثنوی است.
بعد از آن هم شرح نیکلسون قرار دارد که ایشان هم به دقایق مثنوی وارد بوده و این اثر را بسیار دقیق ترجمه و تفسیر کرده است.
خصوصیت شرح فروزانفر چیست که آن را از سایر شرحها متمایز می سازد؟
مولانا می گوید: ای برادر قصه چون پیمانه است / معنی اندر وی به سان دانه است، به همین ترتیب مرحوم فروزانفر معنی را پیدا کرده و مردم را به بیراهه نبرده است، او مسأله را فهمیده و به مغز سخن پرداخته است.
اما بسیاری شرحها این دقت را ندارند؛ مثلاً در یکی از شرحها، عبارت "مروزی و رازی" در کلام مولانا به این صورت تفسیر شده که "مروز" شهری است با این طول و عرض جغرافیایی؛ در حالی که منظور از مروزی کسی است که اهل مرو است .
اما استاد فروزانفر به مسأله وقوف داشت، او اول استاد شد و بعد به سراغ مثنوی رفت.
غیر از شرح مثنوی، زندگی مولانا و وقایع و حوادث دوره او هم همیشه مورد توجه بوده است، جدا از منابع تاریخی و مناقبنامه هایی که درباره مولانا نوشته شده، در دوره معاصر تحقیقات سه نفر بیش از دیگران مورد توجه بوده است؛ یکی مرحوم فروزانفر، دیگری مرحوم عبدالحسین زرین کوب و سوم هم مرحوم عبدالباقی گولپینارلی، جایگاه و ویژگی آثار این سه نفر چیست؟
مرحوم فروزانفر که استاد مرحوم زرین کوب بود و زندگی نامه مولانا به قلم ایشان بسیار اهمیت دارد.
مرحوم زرین کوب هم به گونه ای کار می کرد که وقتی از کتابخانه ای عبور می کرد، مثل آهن ربا اطلاعات موجود را از قفسه های تاریک بیرون می کشید.
شما اگر بخواهید از راه مرحوم زرین کوب به زندگی مولانا وارد شوید، بدون اینکه از سالن دود گرفته کتابخانه ها عبور کنید، به اطلاعات دست اول دسترسی پیدا می کنید.
اما مرحوم گورپینارلی یک برتری بر این دو نفر دارد و آن اینکه او به آبشخورها دسترسی داشت، به نسخه های خطی موجود در ترکیه و کتابخانه آرامگاه مولانا؛ آرامگاههای موجود در قونیه، سنگ قبرها و ...
جنابعالی خودتان هم پژوهشهای زیادی درباره مولانا انجام داده اید و خصوصاً مولوی شناس بزرگی چون گولپینارلی را به علاقمندان فارسی زبان مولانا معرفی کرده اید، مختصری هم از کارهای جدیدتان بگویید.
در سال ۲۰۰۷ میلادی من دو کار انجام دادم و کاری هم در دست انجام دارم، اولین کار این بوده که نسخه ۶۹ - ۶۸ آرامگاه مولانا از دیوان شمس را به صورت عکسی در انجمن حکمت در ایران به چاپ رسانده ام که شامل دو جلد است.
کار دوم، چاپ حروفچینی شده همان دیوان است که در دو جلد از سوی انجمن آثار و مفاخر فرهنگی چاپ شد، دیوان شماره بیت و شماره غزل دارد، هر غزل دارای دو شماره است؛ یکی شماره ای که به نسخه قونیه داده ام و دیگری شماره غزلیات در تصحیح مرحوم فروزانفر است، با این شماره می توان غزل را به آسانی در مجلدات هفتگانه مرحوم فروزانفر (که شامل غزلیات است) یافت، رباعیات هم به همین ترتیب دارای دو شماره اند.
توضیحاتی در پایین اوراق آمده است که آیات، احادیث، عبارات مشایخ و ... را در بر می گیرد، ابیات عربی، ترکی، یونانی و احیاناً مصراعها و بندرت ابیات دشوار معنی شده است، لغات و ترکیبات دشوار هم توضیح داده شده اند.
اما کاری که در دست دارم، تنقیح و اعرابگذاری دقیقتر و بازبینی توضیحات همین دیوان است که اگر خدا یاری کند، در چاپ دوم اعمال خواهد شد
+ نوشته شده توسط در شنبه هشتم دی 1386 و ساعت
17:20 |
حماسه معراج خونين عاشقانه سالار شهيدان، حضرت ابيعبدالله امام حسين ـ عليهالسلام ـ سلاله پاک رسول اکرم خاتم النبيين حضرت محمد مصطفي ـ صلواتالله عليه ـ در آثار مولانا در سياق (context) و چهارچوب (framework) توحيد و «سير محبي» به سوي توحيد ربوبي، معني و مفهوم پيدا ميکند. حضرت حق ـ جل جلاله ـ رب حسين است و «سلطان عشق خونين»، مربوب حضرت محبوب است.
