مولانا در سوئد: دکتر جکیل و مسترهاید در مثنوی
بی بی سی
سپیده زرین پناه
روزنامه نگار در سوئد
ترجمه بخشی از شعرهای مولانا توسط اشک دالن، پژوهشگر جوان سوئدی - ایرانی در سال 2001 منتشر شده است، در حالی که از نخستین ترجمه های هرمه لین نزدیک هفتاد سال می گذرد.
از نیمه نخست قرن بیستم به بعد، نویسندگان، شاعران و کارشناسان ادبی زیادی در سوئد به ادبیات کلاسیک ایران علاقمند شدند که از آن جمله اند: اریک هرمه لین، ک و ستراستین، بواوتاس، الف اسونینگ، سون دل بلانک، لاسه سودربرگ، اریک بلومبری، اکه لوف، ویلی شیرکلوند، ویلهلم اکه لوند، کارل یوران اکروالد، سیگرید کاله و آ گ دام.
اما نخستین کسی که در سوئد به ادبیات فارسی و بخصوص شعر و نگرش مولوی، "توجه ویژه" نشان داد، اریک هرمه لین (۱۸۶۰-۱۹۴۴) بود که به عقیده برخی از کارشناسان، ایرانشناسی در کشور سوئد - به طور جدی - با این نویسنده و پژوهشگر آغاز شد.
هرمه لین که خود نویسنده و شاعر بود، سهمی بی نظیر و به یاد ماندنی در ترجمه شعرهای کلاسیک ایران به زبان سوئدی دارد، او که زبانهای عبری و فارسی را شاه زبانها می دانست، مسلط به زبانهای آلمانی، فرانسه، عبری، یونانی، لاتین، فارسی، اردو و عربی و بسیار علاقمند به مطالعه در تصوف و صوفیگری بود.
هرمه لین روحیه ای بسیار حساس داشت و هیجانهای روحی او به گونه ای بود که از سال ۱۹۰۹ تا ۱۹۴۴ در آسایشگاه روانی بستری شد و در این ایام با شیفتگی تمام، بیش از بیست اثر کلاسیک ایران را در ده هزار صفحه از زبان فارسی ترجمه کرد بی آنکه حتی پا به کشور ایران گذاشته باشد.
پیش از اینکه فعالیت خود را آغاز کند، به طور پراکنده کارهایی در زمینه ترجمه ادبیات کلاسیک ایران به زبان سوئدی انجام شده بود، از جمله ترجمه شعرهای حافظ و خیام از روی نسخه های انگلیسی، آلمانی و دانمارکی.
به گفته کارل یوران اکروالد ، ک و ستراستین مجموعه ای تحت عنوان ادبیات صوفیه، بخشهایی از منطق الطیر عطار و نمونه هایی از شعرهای مولوی در مثنوی معنوی را ترجمه کرده بود.
ک و ستراستین همان کسی است که قرآن را در سال ۱۹۱۷ترجمه کرد و در سال ۱۹۱۹ میزبان میرزایحیی دولت آبادی، از نمایندگان مجلس شورای ملی و سیاستمداران ایرانی بود.
میرزایحیی دولت آبادی البته برای هدفی دیگر و از سوی آزادیخواهان ایران در خارج از کشور برای شرکت در کنفرانس صلح استکهلم پس از جنگ جهانی اول به سوئد آمده بود اما ستراستین از فرصت استفاده کرد و او را برای ایراد سخنرانی درباره فرهنگ وادبیات فارسی به دانشگاه اوپسالا دعوت کرد.
ستراستین نوشته که بین سالهای ۱۹۱۸تا ۱۹۴۳ ترجمه ادبیات فارسی به صورت جریانی ادبی در سوئد پدیدارشد؛ کلیله و دمنه در سه جلد، تذکرة الاولیا در چهار جلد، عطار در چهار جلد، مثنوی معنوی، تفسیر قرآن به نظم در دوهزار صفحه؛ به اضافه نمونههایی از اشعار فردوسی، سنائی، نظامی، خیام و سعدی که نویسندگانی چون گونار اکه لوف، ویلی شیرکلوند و هرمه لین ترجمه کرده بودند به طور پی در پی در این سالها منتشر شدند.
پس از این سالها، ویلی شیرکلوند (متولد ۱۹۲۱)، داستان نویس و نمایشنامه نویس، در سال ۱۹۵۹سفرنامه ای با عنوان بسوی طبس منتشر کرد.
وی در این کتاب که توسط فرخنده نیکو و ناصر زراعتی در سوئد به فارسی ترجمه و منتشر شده، چند قطعه از شعرهای مولوی را ترجمه کرده و درباره شعرهای مولوی نوشته است: "دیباچه مثنوی، پندنامه مشهور جلال الدین رومی، مروارید شعر عارفانه ایران است، مثنوی نوعی قالب شعری است اما مثنوی رومی مثنوی مثنویهاست، بسیار بلند است با ۲۵۷۰۰ بیت".
باید از شاعر مشهور سوئدی، کرنیس ویریس ویچ (۱۹۳۷- ۱۹۸۸) نیز نام برد که به شعرهای مولوی علاقمند بود و در مجموعه شعری به نام به فاطمه یک شعر به مولانا و یک شعر به خیام هدیه کرده است، همچنین گونا را که لوف (1968- 1907) نیز تعدادی از شعرهای او را ترجمه کرده است
اما در میان پژوهشگران و مترجمان سوئدی، جز اریک هرمه لین، دیگران به طور پراکنده به شعرهای مولوی توجه کردند و هرمه لین در دو دهه، پرچمدار گرایش به ادبیات ایران بود.
اریک هرمه لین در سال ۱۹۲۱ مجموعه ای با عنوان شعرهای ایرانی با شعرهایی از سنائی، عطار، مولوی، باباطاهر و جامی انتشار داد، سپس در سالهای ۱۹۳۳، ۱۹۳۵، ۱۹۳۶ و ۱۹۳۹ میلادی بمرور بخش عمده ای از مثنوی معنوی را در شش بخش و بر اساس نسخه نیکلسون ترجمه و منتشر کرد.
ترانه های فارسی ۱ و ۲ (برگزیده ای از مثنوی مولوی - ۱۹۳۴)، قصه سه ماهیگیر (از کتاب چهارم مثنوی مولوی - ۱۹۳۷) و درباره فرشتگان و شیاطین در وجود آدمی (اقتباسی از مثنوی مولوی 1939) دیگر بخشهایی اند که هرمه لین از مولوی ترجمه و منتشر کرده است.
گفتنی است که هرمه لین به فیلم دکتر جکیل و مستر هاید که بر اساس داستانی از رابرت لوئی استیونسون، نویسنده اسکاتلندی ساخته شده علاقمند بود.
قهرمان داستان، دارای دو شخصیت خیر و شر در قالب مستر هاید و دکترجکیل است که به گفته اریک لیندال، هرمه لین از این دو شخصیت به عنوان کلیدی برای توضیح بسیاری از ادبیات مثنوی مولوی و توضیح اصطلاحاتی از قبیل "گرگ درون" و "گرگ میش نما" سود جسته است.
لیندال نوشته است که هرمه لین همچون عارفان قدیم ایران بر این باور بود که سلسله جنبان هر پدیده زشت و غیرانسانی در خود انسان نهفته و همچون آنان به اصالت اندیشه اعتقاد داشت، از همین رو اشعار مولانا برای او تکان دهنده بود.
اندیشه جهانشمول
بو اوتاس، پروفسور بازنشسته زبان و ادبیات فارسی در دانشگاه اوپسالا که پاره ای از مثنوی معنوی را به سوئدی ترجمه کرده، درباره کیفیت ترجمه های هرمه لین می گوید: "هرمه لین صوفی گری را می شناخت و به همین دلیل می توانست لایه های مختلف تفکر مولوی در شعرهایش را بفهمد، این اتفاق در مورد ترجمه اشک دالن نیز افتاده است، او متن و تفکر شعرهای مولانا را خوب فهمیده، چون تصوف را می شناسد ".
بو اوتاس که 69 سال دارد و سالها رئیس بخش زبانهای ایرانی دانشگاه اپسالا بوده، اکنون حدود چهار سال است که دوران بازنشستگی را آغاز کرده است.
یکی از علاقمندیهای او ترجمه آثار کلاسیک و معاصر ادبیات فارسی به زبان سوئدی است.
وی علاوه بر ترجمه شعرهائی از حافظ، فردوسی و عبید زاکانی، بخشی از شعرهای مولانا را نیز به زبان سوئدی ترجمه کرده که البته تاکنون به صورت کتاب منتشر نشده است.
به عقیده بو اوتاس، ترجمه شعرهای مولوی نسبت به حافظ آسانتر است: "ادبیات حافظ نسبت به مولوی سنگینتر و پیچیده تر است اما فهم شعرهای هر دو آنها و بخصوص مولوی، بدون شناختی از عرفان و تصوف برای مخاطب معمولی ممکن یا حداقل آسان نیست".
بو اوتاس فهم شعرهای خیام را برای مخاطب سوئدی آسانتر می داند: "شعرهای خیام در شکل ظاهری خود اسلامی و صوفیانه نیست، او اگرچه فیلسوف و ریاضیدان و مسلمان بوده اما در شعرهایش به تفکری قابل درک برای همه انسانها رسیده بوده که حتی امروز هم تازه است اما برای درک آثار مولوی باید مسیحیت و اسلام و تصوف را شناخت، اگر این شناخت و علاقه وجود داشته باشد، مثنوی معنوی دریایی است که می توان بسیاری چیزها از آن آموخت، همچنان که اریک هرمه لین و دالن بهره زیادی از آن برده اند".
هرمه لین از سال ۱۹۰۹ تا سال ۱۹۴۴ در آسایشگاه بسر برد و ترجمه بیشتر آثار کلاسیک فارسی را در همین دوره انجام داد.
در سال ۱۹۹۷ مجموعه شعری از آثاری که هرمه لین از ادبیات کلاسیک ایران ترجمه کرده بود به همت مامک آذران و با عنوان شعر فارسی منتشر شد که رباعیاتی از خیام، بوعلی سینا، سعدی، خواجه نصیرالدین طوسی، جامی، حافظ، باباطاهر، مولوی و ... را در بر گرفته است.
رفته رفته از دهه شصت خورشیدی به بعد، همزمان با رشد فزاینده مهاجرت ایرانیان به اروپا و آمریکا، میزان ترجمه ادبیات ایران توسط کارشناسان سوئدی کمتر شد و مترجمان ایرانی در این زمینه فعالتر شدند.
از نیمه دوم قرن بیستم تا به امروز، بمرور نام کارشناسان خارجی بیشتر در نقش ویراستار و مشاور در کنار نام مترجمهای ایرانی قرار گرفته است.
در این دوره، اگرچه چند نفر در قالب کارهای دانشگاهی به ترجمه پاره ای از شعرهای مولوی پرداختند اما تا سال ۲۰۰۱ دیگر مجموعه شعر مستقلی از این شاعر کلاسیک ایرانی در سوئد منتشر نشد تا اینکه اشک دالن، پژوهشگر جوان سوئدی - ایرانی، کتاب جلال الدین رومی بلخی را منتشر کرد.
اشک دالن معتقد است: "از آنجایی که پیامهای معنوی شعرهای رومی، جهانی است، همه ملیتها بدون در نظر گرفتن پیشینه و جایگاه اجتماعی شان می توانند با او ارتباط برقرار کنند، مثلاً در شعر فیل در تاریکی، مولوی پیام خود را با زبانی جهانشمول به ما منتقل می کند، به همین دلیل مخاطب شعرهای رومی، محدود به هیچ گروه و طبقه خاصی نمی شود و تا به امروز خوانندگان مختلفی از ترجمه های شعرهای مولوی استقبال کرده اند".
دالن از کودکی در سوئد زندگی می کند و زبان اولش سوئدی است، از دانشگاه اوپسالا مدرک دکتری در رشته زبانهای ایرانی دارد و غیر از کتابی درباره مولانا، چهار کتاب دیگر به زبان سوئدی منتشر کرده، از جمله کتاب شعرهای حافظ که نیمه اول سال ۲۰۰۷ در سوئد منتشر شد
